Tekstversie
Psychofarmaca en suïciderisico: verder dan clozapine en lithium
Het is een veelgehoorde stelregel dat slechts twee geneesmiddelen, clozapine en lithium, bewezen het suïciderisico verlagen. ‘Bewezen’ betekent hier dat beide worden ondersteund door de gouden standaard van bewijs: gerandomiseerde klinische studies, en zelfs beter, meta-analyses van gerandomiseerde klinische studies. Een nieuwe studie, gepubliceerd in eClinicalMedicine, suggereert dat zelfs gerandomiseerde studies hun beperkingen hebben, waaronder het feit dat elke studie exclusiecriteria kent.
In de context van het beoordelen van de werkzaamheid bij het verlagen van het suïciderisico is de veelvoorkomende uitsluiting van proefpersonen met een verhoogd suïciderisico problematisch. De auteurs suggereren dat observationele studies dit probleem zouden kunnen ondervangen door patiënten met het volledige spectrum aan suïciderisico op te nemen.
PDF en andere bestanden downloaden
Een meta-analyse van observationele studies
De auteurs voerden een gestructureerde zoekopdracht uit naar prospectieve en retrospectieve cohortstudies, case-control-studies en cross-overstudies die het effect van psychiatrische medicatie op de incidentie van suïcidepogingen, inclusief zelfbeschadiging, en overlijden door suïcide onderzochten. Elke studie moest diagnostische classificaties bevatten. Studies die uitsluitend werden uitgevoerd binnen één leeftijdsgroep, zoals kinderen, of binnen geselecteerde populaties, zoals opgenomen patiënten, werden uitgesloten.
Diagnoses waarvoor niet ten minste twee studies per geneesmiddel of klasse beschikbaar waren, werden eveneens uitgesloten. Er werd een random-effects meta-analyse uitgevoerd om de oddsratio (OR) van suïcidepogingen en overlijden door suïcide te berekenen voor elke diagnose, bij aan- versus afwezigheid van elk geneesmiddel of elke klasse. In totaal werden 48 studies opgenomen, met 406 vergelijkingen van medicatie versus geen medicatie bij 6,5 miljoen mensen.
Atypische antipsychotica beschermend, typische antipsychotica schadelijk bij schizofrenie
De grootste steekproef betrof stoornissen binnen het schizofreniespectrum en omvatte 19 studies uit 11 landen. Clozapine werd geassocieerd met het laagste mortaliteitsrisico door suïcide, met een OR van 0,4. Deze risicoreductie sluit aan bij klinische studies met clozapine, die een klinisch significante afname van suïcidepogingen aantonen.
Risperidon en olanzapine waren beide geassocieerd met een significant verlaagd risico op beide uitkomsten:
- Risperidon: OR 0,61 voor suïcidepogingen en 0,55 voor suïciderelateerde mortaliteit
- Olanzapine: OR 0,76 voor suïcidepogingen en 0,53 voor suïciderelateerde mortaliteit
Opmerkelijk genoeg leverde atypische antipsychotische medicatie, wanneer samengevoegd als klasse, een OR van 0,65 op, wat niet statistisch significant was, mogelijk door de toevoeging van aripiprazol en quetiapine, met bredere betrouwbaarheidsintervallen. Typische antipsychotische medicatie verhoogde daarentegen het mortaliteitsrisico, met een significante OR van 2,16. Men zou kunnen stellen dat de toevoeging van 5-HT2A-blokkade bij atypische antipsychotica de cruciale factor is in hun gunstige effect op het suïciderisico, of dat het verschil kan worden toegeschreven aan een ongecontroleerde confounder die clinici ertoe aanzet typische antipsychotica voor te schrijven aan patiënten met een ernstigere ziekte.
PDF en andere bestanden downloaden
Lithium beschermend bij bipolaire stoornis
Zeventien studies omvatten proefpersonen met een bipolaire stoornis uit negen verschillende landen. Lithium werd geassocieerd met een significante afname van het risico op suïciderelateerde mortaliteit, met een OR van 0,38, en niet nader gespecificeerde stemmingsstabilisatoren verlaagden het risico eveneens significant, met een OR van 0,68.
Wat betreft suïcidepogingen stratificeerden de auteurs de studies bij bipolaire stoornis naar studieopzet, hetzij between-individual, hetzij within-individual.
- Between-individual-opzetten vergelijken het risico tussen groepen die medicatie gebruiken en groepen die dat niet doen.
- Within-individual-opzetten vergelijken het risico wanneer een individu wel medicatie gebruikte met wanneer dat niet het geval was, waardoor elke proefpersoon als eigen controle fungeert en veel confounders worden geëlimineerd.
Opmerkelijk is dat de OR voor suïcidepogingen 0,86 bedroeg in de vijf studies met een between-individual-opzet, wat niet significant was. Dit was echter wel significant, met een OR van 0,6, in de zes studies met een within-individual-opzet, waarin proefpersonen als eigen controle fungeerden. Deze observationele bevindingen voor lithium sluiten aan bij klinische studies die een beschermend effect van lithium tegen suïcide aantonen.
SSRI’s beschermend, antipsychotica verhoogden risico bij depressie
Veertien studies omvatten proefpersonen met depressie uit zes landen. SSRI’s werden geassocieerd met een significant beschermende OR van 0,61 voor suïciderelateerde mortaliteit, gebaseerd op twee studies.
In tegenstelling tot antidepressiva bij depressie en antipsychotica bij schizofrenie, verhoogde antipsychotische medicatie bij depressie het risico op suïcidepogingen, met een significante OR van 2,43, gebaseerd op drie studies met een between-individual-opzet. Ook hier kan men zich afvragen of deze bevinding het gevolg is van een confounder: ofwel een grotere ernst van de depressie bij proefpersonen met psychotische symptomen, ofwel de noodzaak van antipsychotische medicatie als adjuvans.
Eén within-individual-studie toonde een gunstig effect van lithium aan bij patiënten met unipolaire depressie, een bevinding die eveneens wordt ondersteund door gerandomiseerde studies.
PDF en andere bestanden downloaden
Benzodiazepines verhoogden suïciderelateerde mortaliteit bij alle diagnoses
Tot slot omvatten vijf studies proefpersonen met persoonlijkheidsstoornissen. De enige significante bevinding was dat benzodiazepines het risico op suïciderelateerde mortaliteit verhoogden, gebaseerd op twee studies, met een significante OR van 4,29.
Deze bevinding bleef niet beperkt tot patiënten met persoonlijkheidsstoornissen. Een significant verhoogd suïciderisico bij benzodiazepinegebruik werd ook vastgesteld bij patiënten met bipolaire stoornis en stoornissen binnen het schizofreniespectrum. Bij proefpersonen met depressie bedroeg de OR voor mortaliteit door suïcide bij benzodiazepinegebruik 2 (BI=0,94 tot 4,22), net buiten het bereik van statistische significantie.
Deze bevinding van een verhoogd risico op suïcidaal gedrag bij benzodiazepines sluit eveneens aan bij gerandomiseerde gecontroleerde studies.
Conclusie: bescherming reikt verder dan clozapine en lithium
De belangrijkste conclusies van dit artikel zijn dat de gunstige effecten van medicatie op het suïciderisico mogelijk niet beperkt blijven tot slechts een paar geneesmiddelen. Ze kunnen zich uitstrekken tot de meeste antidepressiva bij een depressieve stoornis, stemmingsstabilisatoren bij bipolaire stoornis en de meest voorgeschreven atypische antipsychotica bij stoornissen binnen het schizofreniespectrum.
Hoewel het nagenoeg onmogelijk is om alle confounders in een observationele studie te ondervangen, werden veel van deze bevindingen ondersteund door vergelijkbare resultaten uit gerandomiseerde klinische studies, wat een vorm van validatie van hun methodologie vormt. Tot slot is het vermeldenswaard dat medicatie slechts een onderdeel vormt van de inspanningen om het suïciderisico te verlagen, waaronder ook effectieve gedragsmatige benaderingen vallen.
PDF en andere bestanden downloaden
Abstract
Samenvatting van het oorspronkelijke artikel, weergegeven in het Engels.
Effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes: a systematic review and meta-analysis of observational studies
Stefaniya Kozhevnikova; Christina Emilian; Giulio Scola, et al
Background
Psychiatric disorders are associated with increased risk of suicide-related outcomes, and the impact of pharmacological treatments on these outcomes is uncertain. Although randomised controlled trials are the main approach to evaluate efficacy, they may not provide externally valid results for suicide prevention in psychiatric populations. Thus, we aimed to synthesise the evidence on the effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes from observational studies.
Methods
In this systematic review and meta-analysis, we systematically searched Ovid (MEDLINE, Embase, APA PsychArticles, AMED, BIOSIS, Global Health, PsycINFO), and Web of Science Core Collection from database inception to 8 December 2025 for pharmacoepidemiological and other observational studies on suicide-related outcomes in people treated with the main types of psychotropic medications: antidepressants, antipsychotics, mood stabilisers (including antiepileptics), and medications for anxiety (anxiolytics), attention deficit and hyperactivity disorder (ADHD), and substance use disorder (SUD). We included primary studies involving adults with common psychiatric diagnoses (schizophrenia spectrum disorders, bipolar disorder, depressive disorders, and personality disorders), who were prescribed medication and a comparison sample with the same diagnosis without prescribed medication (between-individual studies) or the same individuals during a non-prescription period (within-individual studies). We excluded studies that did not report psychiatric diagnoses and from selected samples. Outcomes were suicide attempts/self-harm and suicide mortality. We pooled effect sizes as odds ratios (OR), hazard ratios (HR) or risk ratios (RR) using random-effects models and assessed study quality using NOS and QUIPS tools. Study protocol was registered with PROSPERO, CRD42024515794.
Findings
Of 5653 records identified, 48 independent studies from 13 countries based on more than 6 million people (47% male) met inclusion criteria. Across the main diagnostic categories and 70 individual medications examined, associations with reducing risk of suicide mortality were found for second generation antipsychotics in schizophrenia spectrum disorders: clozapine (OR = 0.40; 0.36-0.60; I 2 = 60%, moderate certainty), olanzapine (OR = 0.53; 0.39-0.71; I 2 = 34%, high certainty), quetiapine (OR = 0.75; 0.58-0.96; I 2 = 0%, high certainty), and zuclopenthixol (OR = 0.44; 0.30-0.63; I 2 = 0%, high certainty). In schizophrenia, second generation antipsychotics were also associated with reduced risks of suicide attempts: olanzapine (OR = 0.76; 0.60-0.98; I 2 = 84%, moderate certainty) and risperidone (OR = 0.61; 0.52-0.72; I 2 = 57%, moderate certainty). In bipolar disorder, lithium (OR = 0.38; 0.28-0.50; I 2 = 67%, moderate certainty) and valproic acid (OR = 0.66; 0.59-0.75; I 2 = 0%, high certainty) were associated with lower suicide risks, and lithium was also associated with lower risks of suicide attempts (OR = 0.60; 0.44-0.82; I 2 = 92%, moderate certainty). In depression, associations with lower risk of suicide mortality for selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) (OR = 0.61; 0.47-0.81; I 2 = 23%, high certainty) and tricyclic antidepressants (OR = 0.68; 0.59-0.78; I 2 = 0%, high certainty) were found. Benzodiazepines were associated with higher risk of suicide mortality in most diagnostic categories, except depression. There was some evidence for publication bias for lithium in bipolar disorder and clozapine in schizophrenia spectrum disorders, leading to more papers reporting lower risks of suicide-related outcomes. The risk of bias in included studies was
low in 47 studies, moderate in one study, and certainty of evidence was moderate.
Interpretation
There is evidence of varying effects of psychotropic medication on the risk of suicide-related outcomes across different psychiatric disorders. The appropriate use of prescribed medications in people with high risks of suicide-related outcomes is an important suicide prevention strategy. Findings are not causal, and limitations include the observational nature of included studies, risk of residual confounding, high heterogeneity for some outcomes, and moderate quality of the evidence.
Funding
University of Oxford (Hill Foundation), NIHR Oxford Health Biomedical Research Centre, Wellcome Trust.
Referentie
Kozhevnikova, S.; Emilian, C.; Scola, G.; Chang, Z.; Yukhnenko, D. & Fazel, S. (2026). Effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes: a systematic review and meta-analysis of observational studies. EClinicalMedicine; 93:103800.
