Tekstversie
Snelle tranquillisatie op de spoedeisende hulp
Het behandelen van acute agitatie op de spoedeisende hulp is een van de meest uitdagende scenario’s in de psychiatrie, en er bestaat veel onenigheid over de optimale aanpak. In spoedeisende settings lopen de emoties vaak hoog op rond patiënten die schreeuwen, uithalen en zich over het algemeen storend gedragen. Eerdere aanbevelingen hebben alles gesuggereerd, van IV-Haldol tot ketamine, droperidol en Versed, tot IM-ziprasidon en zelfs orale risperidon als eerstelijnsstrategieën.
Elk ziekenhuis waar ik heb gewerkt, hanteerde een andere aanpak. Gefrustreerd genoeg leiden psychiaters vaak niet de ontwikkeling van agitatie-algoritmen en zijn ze soms zelfs niet betrokken. Studies naar het beheer van agitatie bieden vaak tegenstrijdige aanbevelingen, en de meeste houden geen rekening met factoren die psychiaters belangrijk vinden, zoals het begrijpen van de onderliggende oorzaak van de agitatie.
In die context kunnen gepoolde analyses van meerdere studies een nuttige manier zijn om het algehele landschap van de literatuur te begrijpen. De studie van vandaag, recent gepubliceerd in Lancet Psychiatry, is een netwerkmeta-analyse die de effectiviteit en veiligheid onderzoekt van benaderingen voor snelle tranquillisatie in spoedeisende settings.
PDF en andere bestanden downloaden
Netwerkrangschikkingen met voorzichtigheid interpreteren
Netwerkmeta-analyses worden steeds zichtbaarder in de psychiatrie. Er zijn recent enkele echt belangrijke voorbeelden geweest van dezelfde groep die de studie van vandaag publiceerde, waarbij de veiligheid en werkzaamheid van antipsychotica of antidepressiva werden vergeleken en middelen vervolgens werden gestratificeerd naar hun relatieve neiging om verschillende bijwerkingen te veroorzaken.
De belangrijkste kracht van een netwerkmeta-analyse is het vermogen om alle beschikbare interventies voor een bepaalde indicatie gelijktijdig te vergelijken en te rangschikken, en zo bewijs te leveren wanneer directe head-to-head-trials niet beschikbaar zijn. Aan de andere kant is het belangrijk om te bedenken dat, vooral wanneer de netwerken slecht verbonden zijn (dat wil zeggen, wanneer behandelingen slechts door één kleine trial met elkaar verbonden zijn), schattingen onnauwkeurig kunnen zijn en de rangschikking onbetrouwbaar kan zijn. Dat moeten we in gedachten houden terwijl we ons verdiepen in de studie van vandaag.
Head-to-head-trials voor snelle sedatie
De netwerkmeta-analyse van vandaag omvatte gerandomiseerde gecontroleerde trials die intramusculaire of intraveneuze behandelingen voor het beheer van agitatie in spoedeisende settings met elkaar vergeleken. De auteurs keken specifiek naar trials waarin de middelen gericht waren op het bereiken van sedatie binnen 15 tot 30 minuten, en waarin sedatie werd geëvalueerd rond de 20 minuten en niet later dan 30 minuten na toediening van het medicijn.
Trials die zich richtten op één specifieke oorzaak van agitatie, zoals delirium, werden uitgesloten, evenals studies uitgevoerd bij kinderen of ouderen. Placebogecontroleerde trials werden eveneens uitgesloten, zodat de analyse zich beperkte tot head-to-head-trials met ten minste twee verschillende medicijnen of combinaties.
Uiteindelijk werden 13 trials met ongeveer 2700 patiënten in de studie opgenomen. 58 % van de geïncludeerde personen was man, en de gemiddelde leeftijd was 36 jaar.
PDF en andere bestanden downloaden
Haloperidolmonotherapie presteerde slecht
De belangrijkste bevinding van deze netwerkmeta-analyse was dat de kans op het bereiken van sedatie binnen 30 minuten bij matige agitatie hoger was met verschillende benaderingen in vergelijking met haloperidol alleen:
- Antipsychoticum-benzodiazepinecombinaties
- Benzodiazepines alleen
- Andere antipsychotica alleen
Bij ernstige agitatie gingen antipsychoticum-benzodiazepinecombinaties eveneens gepaard met een hogere kans op het bereiken van sedatie dan haloperidol. Met andere woorden: Haldol-monotherapie presteerde in deze studie niet goed.
Wat de veiligheid betreft, ging Haldol-monotherapie gepaard met een hoger risico op extrapiramidale bijwerkingen (EPS), en benzodiazepines (alleen of in combinatie) gingen gepaard met een hoger risico op hypotensie.
Het vertrouwen werd als zeer laag beoordeeld
Moeten we op basis van deze resultaten dan stoppen met het gebruik van Haldol bij agitatie? Het is allereerst belangrijk om deze bevindingen in een bredere context te begrijpen en stil te staan bij enkele belangrijke beperkingen van deze specifieke studie.
Het belangrijkste is dat het vertrouwen in de bevindingen van vandaag als zeer laag werd beoordeeld. Dit houdt deels verband met het gebrek aan verbindingen tussen de middelen die in de afzonderlijke studies werden gebruikt, en met de heterogeniteit van de studies. De oddsratio’s bij veel van de vergelijkingen hier hebben enorme bereiken, wat wijst op de onnauwkeurigheid. Alleen al op basis hiervan zou ik erg terughoudend zijn om de krantenkoppen die bij dit artikel horen volledig te geloven.
PDF en andere bestanden downloaden
Setting en toedieningsweg verstoren de vergelijking
Een andere belangrijke beperking heeft te maken met de setting en de toedieningsweg. Haldol werd voornamelijk onderzocht in psychiatrische spoedeisende settings, terwijl antipsychoticum-benzodiazepinecombinaties voornamelijk werden onderzocht op algemene spoedeisende hulpafdelingen. Deze settings kunnen zeer verschillende patiëntenpopulaties hebben, en men zou zich kunnen voorstellen dat patiënten op de algemene spoedeisende hulp vaker andere medische aandoeningen hebben die kunnen bijdragen aan de sedatie.
Bovendien werd Haldol in deze studies meestal intramusculair toegediend, terwijl andere medicijnen vaak IV werden toegediend. Dit verschil zou vanzelfsprekend een enorme invloed hebben op de belangrijkste bevinding met betrekking tot tijd tot sedatie. Het is ook vermeldenswaard dat IM-haloperidol gepaard gaat met hoge percentages EPS, terwijl IV-Haldol dat, om redenen die we eigenlijk niet goed begrijpen, niet doet.
Een laatste punt is dat de middelen in wezen werden opgesplitst in Haldol en al het overige, waarbij de groep “al het overige” werd samengevoegd en als één geheel werd beschouwd. Dit introduceert de mogelijkheid dat één middel in die groep verantwoordelijk was voor het grootste deel van de betere prestaties, en het maakt het erg lastig om individuele middelen met Haldol te vergelijken.
Dit alles om te zeggen dat ik deze bevindingen met een korrel zout neem. Ik weet niet of we echt betekenisvolle conclusies uit deze gegevens kunnen trekken, of dat ze ons iets nieuws leren.
Sedatiesnelheid is mogelijk het verkeerde eindpunt voor de psychiatrie
Maar laten we voor het gemak aannemen dat deze bevindingen reëel zijn en dat Haldol daadwerkelijk slechter presteert dan andere middelen of combinaties. Zou ik er dan mee stoppen?
Hier is iets heel belangrijks om te onthouden over agitatiestudies: de meeste gebruiken een vergelijkbaar eindpunt: tijd tot sedatie of tijd tot tranquillisatie. De studie van vandaag keek specifiek naar middelen die gericht waren op het bereiken van sedatie binnen 15 tot 30 minuten.
Dit is volkomen logisch als je het bekijkt vanuit het perspectief van de spoedarts. Als je een geagiteerde patiënt op je spoedeisende hulp hebt die schreeuwt en uithaalt, is je primaire doel om die patiënt gesedeerd te krijgen, zodat je hem of haar goed kunt onderzoeken en beoordelen op acute medische problemen. Dit is de reden waarom spoedartsen vaak de voorkeur geven aan opties die onmiddellijke sedatie bieden, en waarom medicijnen zoals ketamine en midazolam, die vroeger voornamelijk in de anesthesie werden gebruikt, steeds vaker hun weg vinden naar officiële algoritmen voor agitatie binnen de spoedeisende geneeskunde. Hoe sneller een medicijn iemand buiten westen brengt, hoe beter het presteert in deze studies.
Als psychiaters die op de spoedeisende hulp werken, verschillen onze doelen echter vaak van, en staan ze soms zelfs haaks op, die van spoedartsen. Natuurlijk willen ook wij dat de persoon rustiger is, zodat we een gesprek kunnen voeren, maar we willen niet dat hij of zij zo gesedeerd is dat deelname onmogelijk wordt. Sterker nog, weinig dingen frustreren psychiaters op de spoedeisende hulp meer dan gevraagd worden een patiënt te zien die volledig “weg” is en geen enkele vraag kan beantwoorden.
PDF en andere bestanden downloaden
Behandel de onderliggende oorzaak van de agitatie
Bovendien is ons primaire doel het behandelen van de onderliggende oorzaak van de agitatie, die afhankelijk van het klinische beeld angst, psychose, onthouding of iets heel anders kan zijn. Op die manier hanteren we doorgaans minder een one-size-fits-all-benadering en meer een gerichte aanpak van agitatiebeheer.
Als iemands agitatie wordt veroorzaakt door een exacerbatie van een primaire denkstoornis, waarom zou ik dan een medicijn zoals midazolam of ketamine willen gebruiken dat niets doet voor de psychose en deze zelfs kan verergeren? Als ik doordacht te werk ga, geef ik liever iets dat de psychose begint te behandelen en tegelijkertijd de angst verlicht en helpt kalmeren. In dat geval zal ik nog steeds serieus Haldol overwegen, ook al weet ik dat het misschien iets langer duurt voordat het werkt.
Ik zou zeker overwegen een beetje lorazepam toe te voegen, zodat Haldol het sedatieve effect van de benzodiazepine kan versterken. Bij primaire psychose lijkt dat een laag risico. Sterker nog, bij de manische patiënt zal de benzo waarschijnlijk bijdragen aan het therapeutisch effect.
Aan de andere kant, als ik vermoed dat de agitatie wordt veroorzaakt door delirium, denk ik twee keer na voordat ik die benzo aan de Haldol toevoeg. Dat wil niet zeggen dat ik dat nooit zou doen; ik ben zeker geen absolutist die vindt dat benzo’s slecht zijn bij delirium, en soms helpt een beetje benzo echt goed bij het kalmeren wanneer het verstandig in combinatie met Haldol wordt gebruikt. Maar in dat geval probeer ik waarschijnlijk eerst Haldol alleen, en ik zou zeker nooit ketamine of midazolam gebruiken bij een delirante patiënt die geagiteerd is.
Hoe zit het met olanzapine? Ik denk dat het in veel gevallen een redelijk alternatief is voor Haldol. We moeten alleen in gedachten houden dat het niet rechtstreeks gecombineerd kan worden met een benzodiazepine, vanwege die enigszins controversiële waarschuwing over cardiopulmonale onderdrukking, en dat het bij delirante patiënten een hoge anticholinerge last met zich meebrengt, vooral bij herhaalde dosering.
Het weglaten van het anticholinerge derde middel
Nog één laatste punt om te benadrukken. Toen ik halverwege de jaren 2000 mijn opleiding volgde, bestond het traditionele agitatiecocktail op de spoedeisende hulp uit drie componenten. We gebruikten een 5-2-1 of een 5-2-50: de 5 stond voor Haldol, de 2 voor lorazepam, en de 1 voor Cogentin, terwijl de 50 voor Benadryl stond — één van die twee als derde middel. Het idee was dat een anticholinergicum het risico op dystone reacties bij Haldol verder zou verminderen.
Meer recent is onze spoedeisende hulp afgestapt van het toevoegen van die anticholinerge component, en ik denk eigenlijk dat dit een goede verandering is. Ik ben aangenaam verrast te merken dat het eigenlijk niet echt nodig is, en het weglaten ervan lijkt niet te hebben geleid tot hogere percentages EPS. Ik vermoed dat dit deels komt doordat de aanwezigheid van de benzo op zichzelf al enigszins beschermend werkt.
Sterker nog, het gebruik van twee middelen in plaats van drie heeft waarschijnlijk geleid tot minder langdurige sedatie of het “wegzakken” van patiënten, wat snellere herbeoordelingen na medicatietoediening mogelijk maakt. Dus als u die derde component nog steeds gebruikt, zou u kunnen proberen ervan af te stappen en te kijken of u een verschil merkt.
PDF en andere bestanden downloaden
Abstract
Samenvatting van het oorspronkelijke artikel, weergegeven in het Engels.
Comparative effectiveness and safety of pharmacological treatments for rapid tranquilisation in emergency settings: a systematic review and individual participant data network meta-analysis
Spyridon Siafis; Frederik Philipona; Nobuyuki Nomura, et al
Background
Several medications are available for rapid tranquilisation in psychomotor agitation, but choosing among them varies across local practices and this variation is compounded by inconsistent guidelines. We performed a systematic review with individual participant data network meta-analysis to inform evidence-based recommendations.
Methods
In this systematic review and individual participant data meta-analysis, we searched multiple databases from database inception to Nov 14, 2025, for randomised trials comparing intramuscular or intravenous treatments for rapid tranquilisation (primary outcome defined as sedation within 15-30 min) in patients with psychomotor agitation in general or psychiatric emergency settings. Anonymised individual participant data were collected and harmonised into a common dataset. Risk of bias was assessed using the RoB 2 tool. We performed Bayesian one-stage random-effects individual participant data network meta-regressions, accounting for between-study heterogeneity, drug classes, prognostic factors, and subgroup effects based on agitation severity. We combined individual participant data and aggregate data to evaluate side-effects. Confidence in the evidence was assessed using the Confidence In Network Meta Analysis (CINeMA) framework. People with lived experience were involved in the design and interpretation of the findings. The protocol was registered with PROSPERO (CRD42023402365).
Findings
We included 18 trials across eight regions (3411 participants; 1988 [58·3%] men, 1423 [41·7%] women; mean age 36·0 [SD 11·7] years), of which 13 trials (2705 participants) provided individual participant data for antipsychotics, benzodiazepines, and their combination. In moderate agitation, odds of achieving sedation relative to haloperidol monotherapy were higher with antipsychotic-benzodiazepine combinations (odds ratio [OR] 12·93, 95% credible interval [95% CrI] 3·00-50·91; relative risk [RR] 1·58), benzodiazepines (5·52, 1·37-21·02; 1·49), and other antipsychotics (4·54, 1·35-14·45; 1·45). In severe agitation, antipsychotic-benzodiazepine combinations were more effective than haloperidol (4·86, 1·28-17·54; 1·73), whereas results were uncertain for benzodiazepines (2·09, 0·58-6·99; 1·38) and other antipsychotics (1·70, 0·62-4·59; 1·28). Confidence in these estimates was very low, mainly due to imprecision and heterogeneity. Haloperidol monotherapy was associated with higher risk of extrapyramidal side-effects and benzodiazepines, alone or in combination, with hypotension.
Interpretation
Antipsychotic-benzodiazepine combinations might be among the most effective options for rapid tranquilisation in patients with psychomotor agitation but carry a risk of hypotension, whereas haloperidol monotherapy appeared among the least effective and is associated with extrapyramidal side-effects. These findings should be contextualised to the specific setting and patient characteristics, including the underlying agitation aetiology. Large trials are needed to provide more precise recommendations.
Funding
German Ministry of Research, Technology and Space and Swiss National Science Foundation.
Referentie
Siafis, S.; Philipona, F.; Nomura, N.; Milosavljević, F.; Chalkou, K.; Schneider-Thoma, J. et al. (2026). Comparative effectiveness and safety of pharmacological treatments for rapid tranquilisation in emergency settings: a systematic review and individual participant data network meta-analysis. Lancet Psychiatry; 13(7):567-580.
